Mất thị lực trung tâm có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến cuộc sống — khiến các hoạt động hằng ngày như đọc sách, lái xe hoặc thậm chí nhận diện khuôn mặt trở nên khó khăn hơn nhiều. Suy giảm thị lực thường là hậu quả của tổn thương mắt do chấn thương hoặc bệnh lý. Nhiều tình trạng có thể gây mất thị lực, trong đó có một số bệnh mắt phổ biến hiện nay.
Khoảng 12 triệu người tại Hoa Kỳ bị suy giảm thị lực và nhiều người trong số đó chịu ảnh hưởng của mất thị lực trung tâm. Phát hiện sớm và điều trị kịp thời có thể giúp hạn chế tiến triển bệnh và duy trì các hoạt động hằng ngày. May mắn là công nghệ hỗ trợ có thể giúp người khiếm thị cải thiện khả năng nhìn để duy trì cuộc sống đầy đủ và chủ động hơn.
Tổng quan
Mất thị lực trung tâm là gì?
Thị lực trung tâm là vùng nhìn ở chính giữa khi bạn nhìn thẳng về phía trước. Nó khác với thị lực ngoại vi, là những gì bạn nhìn thấy ở hai bên khi vẫn nhìn thẳng. Toàn bộ trường nhìn bao gồm cả vùng trung tâm và vùng ngoại vi.
- Thị lực trung tâm khác với trường nhìn ngoại vi — phần bạn thấy ở bên trái và bên phải khi nhìn thẳng.
- Thị lực trung tâm chỉ chiếm khoảng 3% tổng trường nhìn.
- Thị lực trung tâm rất quan trọng để nhận biết chi tiết vật thể và ước lượng khoảng cách.
Những thay đổi trong trường nhìn
Mất thị lực trung tâm có thể ảnh hưởng đến thị lực sắc nét — khả năng phân biệt hình dạng và chi tiết. Người bị mất thị lực trung tâm thường cảm thấy thiếu các chi tiết nhỏ hoặc thấy vùng mờ ở giữa trường nhìn. Khi bệnh nền và tổn thương tiến triển, vùng mờ có thể chuyển thành vùng tối hoặc “trống”. Tình trạng này là hậu quả của tổn thương ở những mô và cấu trúc nhất định trong mắt, do nhiều nguyên nhân như:
- Thoái hóa điểm vàng
- Glôcôm
- Đục thủy tinh thể
Dấu hiệu và triệu chứng
Thị giác là một trải nghiệm phức tạp được tạo nên bởi nhiều cấu trúc và hệ thống tinh vi trong mắt. Quá trình hình thành thị giác có thể hiểu như sau:
- Ở trung tâm mắt là đồng tử, đường kính của đồng tử được điều chỉnh bởi mống mắt (phần có màu của mắt).
- Ánh sáng đi vào đồng tử qua bề mặt trong suốt của nhãn cầu gọi là giác mạc.
- Tia sáng đi qua giác mạc, được thủy tinh thể khúc xạ và hội tụ lên võng mạc.
- Võng mạc chứa các tế bào cảm quang (tế bào que và tế bào nón) có nhiệm vụ nhận biết ánh sáng.
- Tế bào que hỗ trợ thị lực ban đêm.
- Tế bào nón hỗ trợ nhận biết màu sắc và độ sắc nét.
- Sau đó võng mạc truyền tín hiệu thị giác dưới dạng xung điện qua dây thần kinh thị giác đến não.
- Hình ảnh cuối cùng được nhận biết tại não sau khi não tiếp nhận tín hiệu thị giác.
Hoàng điểm
Mất thị lực trung tâm thường do tổn thương hoàng điểm — một vùng nhỏ ở giữa võng mạc giúp tạo nên thị lực trung tâm rõ và sắc nét. Một số bệnh chỉ ảnh hưởng hoàng điểm, trong khi các bệnh khác còn gây tổn thương những phần khác của võng mạc.
- Hoàng điểm tập trung mật độ cao các tế bào cảm quang.
- Hoàng điểm chịu trách nhiệm chính cho thị lực trung tâm.
- Hoàng điểm đóng vai trò quan trọng trong nhận biết màu sắc và chi tiết trong trường nhìn.
- Hoàng điểm chỉ có đường kính khoảng 5 mm.
Mỗi bệnh mắt có thể ảnh hưởng đến các cấu trúc khác nhau. Tổn thương hoàng điểm là nguyên nhân thường gặp nhất liên quan đến mất thị lực trung tâm.
Nguyên nhân
Nhiều bệnh lý mắt có thể gây mất thị lực trung tâm. Phần lớn các bệnh này ảnh hưởng đến võng mạc hoặc hoàng điểm.
Thoái hóa điểm vàng do tuổi tác
AMD là bệnh thoái hóa làm suy giảm chức năng mắt, chủ yếu do tổn thương hoàng điểm.
- AMD là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây mất thị lực ở người trên 50 tuổi.
- AMD đặc trưng bởi các thay đổi thoái hóa, bao gồm hoàng điểm mỏng dần.
- Hoàng điểm mỏng có thể gây giảm thị lực trung tâm và giảm độ sắc nét.
- Mất thị lực trung tâm có thể xuất hiện ở một hoặc cả hai mắt tùy mức độ tổn thương.
Glôcôm
Glôcôm là nhóm bệnh mắt gây tổn thương dây thần kinh thị giác. Yếu tố nguy cơ thường gặp nhất là tăng áp lực bên trong nhãn cầu. Glôcôm gây ra những thay đổi đặc trưng trong trường nhìn:
- Ở giai đoạn sớm, thường chủ yếu ảnh hưởng thị lực ngoại vi.
- Ở giai đoạn tiến triển, glôcôm có thể ảnh hưởng thị lực trung tâm và gây mất thị lực đáng kể ở cả hai mắt.
- Glôcôm cũng có thể dẫn đến mù hoàn toàn.
Phù hoàng điểm
Phù hoàng điểm là tình trạng xuất hiện các túi dịch trong vùng hoàng điểm. Dịch thường rò ra từ các mạch máu bị tổn thương hoặc thấm ở vùng trung tâm võng mạc. Dịch tích tụ khiến hoàng điểm sưng và hoạt động bất thường, gây hình ảnh mờ, biến dạng và giảm độ sống động của màu sắc.
Màng trước hoàng điểm
Để hoạt động hiệu quả, hoàng điểm cần giữ bề mặt phẳng. Màng trước hoàng điểm có thể tạo nếp nhăn hoặc gồ trên bề mặt hoàng điểm và dẫn đến:
Bệnh võng mạc đái tháo đường
Do ảnh hưởng rộng và nhiều biến chứng, đái tháo đường là một vấn đề sức khỏe cộng đồng lớn. Đường huyết tăng kéo dài có thể làm tổn thương các mạch máu võng mạc. Quá trình Bệnh võng mạc đái tháo đường (DR) tiến triển như sau:
- Ở giai đoạn sớm, DR có thể gây nhìn mờ, ruồi bay trong trường nhìn và thay đổi khả năng cảm nhận màu sắc.
- Nếu không điều trị, DR có thể tiến triển thành mất thị lực trung tâm vĩnh viễn.
Đục thủy tinh thể
Đục thủy tinh thể là nguyên nhân phổ biến gây suy giảm thị lực, đặc trưng bởi vùng đục trong thủy tinh thể khiến ánh sáng không thể hội tụ bình thường lên võng mạc.
- Đục thủy tinh thể làm hình ảnh trở nên mờ và như có màn sương.
- Người bị đục thủy tinh thể có thể nhạy cảm với ánh sáng chói và khó tạo hình ảnh sắc nét.
- Đục thủy tinh thể có thể ảnh hưởng toàn bộ trường nhìn.
- Đục thủy tinh thể thường liên quan đến thoái hóa điểm vàng
- Đục thủy tinh thể có thể được điều trị bằng phẫu thuật.
Lỗ hoàng điểm
Lỗ hoặc vết rách có thể xuất hiện tại hoàng điểm và gây mất thị lực trung tâm. Khi đó vật thể có thể trông mờ, biến dạng hoặc gợn sóng.
- Lỗ hoàng điểm có thể lớn dần và tạo thành vùng tối hoặc điểm mù ở trung tâm trường nhìn.
- Lỗ hoàng điểm thường không ảnh hưởng thị lực ngoại vi.
Chẩn đoán
Chẩn đoán mất thị lực trung tâm được thực hiện sau khi bác sĩ mắt kiểm tra các bất thường trong trường nhìn trung tâm. Một xét nghiệm thường dùng là lưới Amsler: người bệnh nhìn vào tờ lưới có một điểm ở giữa. Ở mắt khỏe, các đường quanh điểm này nhìn thẳng; ở người bị mất thị lực trung tâm, các đường có thể trông méo hoặc gợn sóng.
Điều trị
Điều trị mất thị lực trung tâm tập trung vào xử lý nguyên nhân nền.
- Đối với mất thị lực trung tâm do AMD thể ướt, liệu pháp anti-VEGF được sử dụng. Thuốc anti-VEGF được tiêm định kỳ trực tiếp vào mắt nhằm làm chậm quá trình mất thị lực.
- Mất thị lực trung tâm do bệnh võng mạc đái tháo đường có thể được điều trị bằng cách cải thiện kiểm soát đường huyết. Trường hợp nặng hơn có thể cần can thiệp laser.
- Phù hoàng điểm có thể được điều trị bằng steroid nhằm giảm viêm và cải thiện thị lực trung tâm.
- Lỗ hoàng điểm đôi khi có thể tự lành nhưng nhiều trường hợp cần phẫu thuật sửa chữa.
- Đối với đục thủy tinh thể và màng trước hoàng điểm, có thể cần phẫu thuật để khôi phục thị lực trung tâm.